ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECHR) მედიის თავისუფლების დაცვის კუთხით ერთ-ერთი ყველაზე რეზონანსული გადაწყვეტილება გამოაქვეყნა. საქმეზე „ხადიჯა ისმაილოვა აზერბაიჯანის წინააღმდეგ (N4)“, სასამართლომ დაადგინა, რომ ჟურნალისტების წინააღმდეგ სისხლისსამართლებრივი მექანიზმების გამოყენება პოლიტიკური ანგარიშსწორების ტოლფასია.
2026 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილებით, სასამართლომ უმძიმესი მუხლების დარღვევა დაადასტურა:
- მე-18 მუხლი (პოლიტიკური მოტივაცია): სასამართლომ პირდაპირ განაცხადა, რომ სახელმწიფო კანონს იყენებდა არა მართლმსაჯულებისთვის, არამედ კრიტიკული ხმის ჩასახშობად.
- მე-10 მუხლი (გამოხატვის თავისუფლება): დადასტურდა, რომ ისმაილოვას დევნა მის პროფესიულ საქმიანობას უკავშირდებოდა.
- მე-6 მუხლი (სამართლიანი სასამართლო): ეროვნულ დონეზე პროცესები შეფასდა, როგორც თვითნებური.
სასამართლომ ორი ფუნდამენტური პრინციპი გამოკვეთა, რომელიც ნებისმიერი ქვეყნის მედიაგარემოზე მოახდენს გავლენას:
- აკრედიტაცია არ არის ლიცენზია: ECHR-ის განმარტებით, ჟურნალისტისთვის აკრედიტაციის არქონა არ შეიძლება გახდეს მისი სისხლისსამართლებრივი დევნის საფუძველი. ეს წერტილს უსვამს ბიუროკრატიული ბარიერების „იარაღად“ გამოყენების პრაქტიკას.
- „გაციების ეფექტის“ (Chilling Effect) პრევენცია: სასამართლო მიუთითებს, რომ ერთი ჟურნალისტის დასჯა მიზნად ისახავს მთელ მედიაგარემოში შიშის დანერგვას, რაც დემოკრატიას საფრთხეს უქმნის.
ცნობისთვის, ბოლო ერთი წლის განმავლობაში სტრასბურგმა კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება მიიღო:
- „მილაშინა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (2025): სასამართლომ მკაცრად დაგმო „ნოვაია გაზეტას“ ჟურნალისტების წინააღმდეგ მიმართული სისტემური რეპრესიები.
- „Mladina d.d. Ljubljana სლოვენიის წინააღმდეგ“ (2026): კიდევ ერთხელ დადასტურდა მედიის უფლება, პოლიტიკოსები მკაცრი და მწვავე ფორმით გააკრიტიკოს.
აღსანიშნავია, რომ 2025 წლის ბოლოს სტრასბურგმა ასევე მიიღო საბოლოო გადაწყვეტილება 2019 წლის 20 ივნისის (“გავრილოვის ღამე”) საქმეზე. სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფომ ძალას გადაამეტა, მათ შორის, ჟურნალისტების მიმართ, და მათ სასარგებლოდ კომპენსაციის გადახდა დააკისრა.
ინფო-ბოქსი
- ვინ იყო ხადიჯა ისმაილოვა?
ცნობილი გამომძიებელი ჟურნალისტი, ხადიჯა ისმაილოვა, წლების განმავლობაში აქვეყნებდა სკანდალურ მასალებს აზერბაიჯანის მმართველი ელიტის ფარული ბიზნეს-იმპერიების შესახებ. სასამართლომ დაადგინა, რომ სწორედ ეს პროფესიული საქმიანობა გახდა მისი დევნის რეალური მიზეზი, რაც სახელმწიფომ „ეკონომიკური დანაშაულების“ საბურველით შენიღბა.
- რას იძიებდა ჟურნალისტი?
- პრეზიდენტის ოჯახის ოქროს საბადოები: ისმაილოვამ გამოავლინა, რომ აზერბაიჯანის ოქროს საბადოების მართვაში პრეზიდენტ ალიევის ქალიშვილები ფიგურირებდნენ.
- სატელეკომუნიკაციო სკანდალი: ჟურნალისტმა ამხილა სქემა, რომლის მიხედვითაც მობილური ოპერატორების წილები ოფშორული კომპანიების გავლით მმართველ ოჯახთან იყო დაკავშირებული.
- სახელმწიფო ტენდერები: მისმა გამოძიებებმა აჩვენა, რომ მსხვილი ინფრასტრუქტურული პროექტები, მათ შორის “ბროლის დარბაზის” მშენებლობა (ევროვიზიისთვის), პრეზიდენტის ახლობლების კომპანიებს გადაეცემოდათ.
- როგორ ებრძოდნენ?
ხადიჯა ისმაილოვას წინააღმდეგ მიზანმიმართული და სისტემური დევნა 2012 წლიდან დაიწყო, მას შემდეგ, რაც მისმა კორუფციულმა გამოძიებებმა აზერბაიჯანის მმართველი ელიტის ყველაზე გავლენიანი წევრები შეაწუხა.
დევნის პროცესი რამდენიმე ეტაპად დაიყო და სულ უფრო აგრესიულ ფორმებს იღებდა:
- 2012 წელი: პირადი ცხოვრებით შანტაჟი
ეს იყო პირველი და ერთ-ერთი ყველაზე სკანდალური ეტაპი. ხადიჯამ მიიღო წერილი, რომელიც შეიცავდა მის საძინებელში ფარულად გადაღებულ ფოტოებს და მუქარას: „მოიქეცი წესიერად, თორემ შერცხვები“.
- ჟურნალისტის პასუხი: ხადიჯამ უარი თქვა გაჩუმებაზე, საჯაროდ გამოაქვეყნა მუქარის წერილი და განაგრძო მუშაობა.
- შედეგი: ამის შემდეგ ინტერნეტში გავრცელდა მისი პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეომასალა, რომელიც სპეცსამსახურების მიერ დამონტაჟებული ფარული კამერებით იყო ჩაწერილი.
- 2013-2014 წლები: ცილისწამების კამპანია და გადაადგილების შეზღუდვა
ხელისუფლებასთან დაახლოებული მედიასაშუალებები მას „მოღალატესა“ და „უცხოეთის აგენტს“ უწოდებდნენ. მას არაერთხელ აეკრძალა ქვეყნიდან გასვლა საერთაშორისო კონფერენციებზე დასასწრებად.
- 2014 წლის დეკემბერი: დაპატიმრება
მორალურმა ტერორმა შედეგი ვერ გამოიღო, რის შემდეგაც სახელმწიფომ სამართლებრივი რეპრესიები დაიწყო:
- ბრალდება: თავდაპირველად იგი დააკავეს აბსურდული ბრალდებით — თითქოს მან ყოფილი კოლეგა „თვითმკვლელობის მცდელობამდე მიიყვანა“.
- მიზანი: მისი იზოლირება საზოგადოებისგან.
- 2015 წელი: განაჩენი „ეკონომიკური მუხლებით“
ხელისუფლებამ ბრალდება შეცვალა და ხადიჯას ეკონომიკური დანაშაულები (გადასახადებისგან თავის არიდება, უკანონო მეწარმეობა) დასწამა. 2015 წლის სექტემბერში მას 7.5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა.
- 2016 წელი და შემდეგ: პირობითი სასჯელი
საერთაშორისო ზეწოლის შედეგად, 2016 წელს უზენაესმა სასამართლომ პატიმრობა პირობითი სასჯელით შეუცვალა, თუმცა მას წლების განმავლობაში ჰქონდა აკრძალული ქვეყნის დატოვება და პროფესიული საქმიანობის სრულფასოვნად განხორციელება.
ამ მრავალწლიან ციკლს წერტილი სტრასბურგის 2026 წლის გადაწყვეტილებამ დაუსვა, რომელმაც ყველა ეს ქმედება ცნო პოლიტიკურად მოტივირებულად.