გერმანიაში კლიმატური აქტივიზმის გარშემო მიმდინარე სამართლებრივი დავა დღეს ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე და პოლარიზებული თემაა. სამართლებრივ სიბრტყეში აქ ერთმანეთს ორი ფუნდამენტური ღირებულება ეჯახება: გამოხატვის თავისუფლება და პროტესტის უფლება, ერთი მხრივ, და საზოგადოებრივი წესრიგი თუ სხვისი უფლებების შეზღუდვა, მეორე მხრივ.
წარმოგიდგენთ ამ საქმეების დეტალურ სამართლებრივ ანალიზს, რომელიც ნათლად აჩვენებს გერმანული სასამართლო სისტემის მიდგომას აღნიშნული კრიზისის მიმართ.
1. იძულება (Nötigung) — ბრალდების სამართლებრივი საფუძველი
გერმანიის სისხლის სამართლის კოდექსის 240-ე მუხლი (იძულება) გახდა მთავარი ინსტრუმენტი, რომელსაც პროკურატურა იყენებს იმ აქტივისტების წინააღმდეგ, რომლებიც გზების ბლოკირებას ახდენენ (მაგალითად, ჯგუფი Letzte Generation — „ბოლო თაობა“).
სასამართლო პრაქტიკა ეყრდნობა ე.წ. „მეორე რიგის წესს“. სამართლებრივი ლოგიკა შემდეგია: როდესაც აქტივისტი გზაზე ეწებება, ის ფიზიკურ დაბრკოლებას უქმნის პირველ ავტომობილს. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს პრეცედენტით, მეორე და ყოველი მომდევნო ავტომობილისთვის პირველი მანქანა უკვე „ფიზიკურ ბარიერად“ იქცევა. შესაბამისად, ეს ქმედება კვალიფიცირდება როგორც ძალადობა (Gewalt), რადგან მძღოლებს ფიზიკურად ერთმევათ გადაადგილების შესაძლებლობა.
2. „უკიდურესი აუცილებლობა“ თუ კანონდარღვევა?
სასამართლო პროცესებზე აქტივისტები ხშირად მიმართავენ გამართლების საფუძველს (Rechtfertigung), კერძოდ — „საგანგებო მდგომარეობის“ ანუ უკიდურესი აუცილებლობის არგუმენტს (Notstand). მათი მტკიცებით, კანონდარღვევა აუცილებელია კლიმატური კოლაფსის, როგორც უფრო მასშტაბური კატასტროფის, თავიდან ასაცილებლად.
თუმცა, გერმანელი მოსამართლეების უმეტესობა ამ პოზიციას არ იზიარებს. სამართლებრივი განმარტებით, „უკიდურესი აუცილებლობა“ გულისხმობს მყისიერ და კონკრეტულ საფრთხეს (მაგალითად, ხანძარს), ხოლო კლიმატის ცვლილება გლობალური პროცესია. სასამართლო მიიჩნევს, რომ ქუჩის ბლოკირებასა და გლობალური კლიმატის გაუმჯობესებას შორის პირდაპირი, მყისიერი მიზეზშედეგობრივი კავშირი არ არსებობს.
3. „ბოლო თაობა“ — კრიმინალური ორგანიზაცია?
საკითხის ყველაზე რეზონანსული ნაწილი ბრანდენბურგის პროკურატურის მიერ დაწყებული გამოძიებაა, რომელიც 129-ე მუხლით კრიმინალური ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას ეხება.
ამ სტატუსის მინიჭებას მძიმე სამართლებრივი შედეგები მოჰყვება: ჯგუფის ნებისმიერი მხარდაჭერა — იქნება ეს შეწირულობა თუ სოციალურ ქსელში პოსტის გაზიარება — შესაძლოა დასჯადი გახდეს. იურიდიულ წრეებში აზრთა სხვადასხვაობაა: ნაწილი მიიჩნევს, რომ ვინაიდან ჯგუფის სტრატეგია სისტემატურად ეფუძნება კანონდარღვევას, ის კრიმინალურია; სხვები კი თვლიან, რომ 129-ე მუხლის გამოყენება პოლიტიკური პროტესტის მიმართ სამართლებრივად გადაჭარბებული ზომაა.
4. სასჯელაღსრულების პოლიტიკის გამკაცრება
თუ 2022-2023 წლებში აქტივისტებს ძირითადად ფულადი ჯარიმებით სჯიდნენ, 2024 წლიდან ტენდენცია მკვეთრად შეიცვალა. ბერლინისა და ჰაილბრონის სასამართლოებმა რამდენიმე პირს რეალური პატიმრობა მიუსაჯეს პირობითი მსჯავრის გარეშე.
მოსამართლეების გადაწყვეტილება ეყრდნობა იმ გარემოებას, რომ ბრალდებულები პირდაპირ აცხადებენ — ისინი სასამართლო დარბაზიდანვე გზის ხელახალი ბლოკირებისთვის გაემართებიან. ასეთ დროს კანონი მიიჩნევს, რომ „გამოსწორების იმედი“ არ არსებობს, რაც საპატიმრო სასჯელის გამოყენების საფუძველი ხდება.
5. ევროპული კონტექსტი და სახელმწიფოს ვალდებულება
მართალია, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECHR) საქმეში „კლიმატის უხუცესები შვეიცარიის წინააღმდეგ“ დაადგინა, რომ კლიმატის საკითხში სახელმწიფოს უმოქმედობა ადამიანის უფლებების დარღვევაა, გერმანული სასამართლოები მკაცრ გამიჯვნას აკეთებენ: სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულება არ აძლევს ინდივიდს უფლებას, საკუთარი მიზნების მისაღწევად ხელყოს სხვათა უფლებები და თავისუფლებები.