კოლხური სახელმწიფოებრიობის კვალდაკვალ: ჯურხა ნადირაძე და საირხის „მატერიალური კონსტიტუცია“

როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ ქართული სამართლის ისტორიასა და სახელმწიფოებრივ ტრადიციებზე, ხშირად მხოლოდ წერილობით წყაროებს ვეყრდნობით. თუმცა, გამოჩენილი ქართველი არქეოლოგის, ჯურხა ნადირაძის (1933–2010) მოღვაწეობამ და მის მიერ საირხეში ჩატარებულმა ფუნდამენტურმა კვლევებმა დაამტკიცა, რომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი და, შესაბამისად, სამართლებრივი ფესვები გაცილებით ღრმაა და მატერიალურ ობიექტებშია „კოდირებული“.

საირხე: არა მხოლოდ ნამოსახლარი, არამედ ადმინისტრაციული ცენტრი

ჯურხა ნადირაძის მთავარი სამეცნიერო მიღწევა საირხის, როგორც კოლხეთის სამეფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური და რელიგიური ცენტრის, იდენტიფიცირება იყო. სამართლებრივი თვალსაზრისით, ეს აღმოჩენა გარდამტეხია: ქალაქური ცხოვრების არსებობა ავტომატურად გულისხმობს საზოგადოებრივი ცხოვრების სამართლებრივ რეგულირებას.

ნადირაძის მიერ აღმოჩენილი ძვ.წ. VI-IV საუკუნეების ფენები მოწმობს:

• იერარქიულ სოციალურ სტრუქტურაზე: მდიდრული სამარხები და ინვენტარი მიუთითებს მმართველი ელიტის არსებობაზე, რაც სახელმწიფოებრივი მოწყობისა და საჯარო სამართლის ჩანასახოვანი ფორმების არსებობის დასტურია.

• საკუთრების უფლების ინსტიტუციონალიზაციაზე: კოლხური ოქრომჭედლობის ნიმუშები და ინდივიდუალური სამარხები მიანიშნებს კერძო და საგვარეულო საკუთრების მკაცრ დიფერენციაციაზე.

ოქრომრავალი კოლხეთი და ეკონომიკური სამართალი

თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში — „საირხე — კოლხეთის უძველესი ქალაქი“ — ჯურხა ნადირაძემ მეცნიერულად დაასაბუთა კოლხეთის მჭიდრო კავშირი ანტიკურ სამყაროსთან (საბერძნეთი, აქემენიდური ირანი). სამართლის ისტორიკოსებისთვის ეს მასალა იძლევა საშუალებას ვიმსჯელოთ საერთაშორისო სავაჭრო სამართლის ადრეულ ფორმებზე.

ლითონწარმოების (რკინა, ოქრო) მაღალი დონე, რომელიც ნადირაძემ დეტალურად შეისწავლა, შეუძლებელი იქნებოდა შესაბამისი „რეგულაციების“ გარეშე. საწარმოო პროცესი, რესურსების განაწილება და საგარეო ვაჭრობა მოითხოვდა ნორმატიულ წესრიგს, რამაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ სამართლებრივ ცნობიერებას.

„ჯურხა ნადირაძემ საირხის მიწაში არა მხოლოდ ოქრო, არამედ კოლხური ცივილიზაციის სამართლებრივი და კულტურული ავტონომიის მტკიცებულებები იპოვა.“

არქეოლოგიური მემკვიდრეობის დაცვა: სამართლებრივი ეთიკა

ნადირაძის მოღვაწეობა საჩხერის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის დაარსებასა და ექსპონატების კონსერვაციაში კიდევ ერთ სამართლებრივ ასპექტს უსვამს ხაზს — კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სამართალს. იგი არ იყო მხოლოდ მაძიებელი; იგი იყო ამ მემკვიდრეობის სამართლებრივი და ფიზიკური მცველი, რომელმაც უზრუნველყო, რომ აღმოჩენილი განძი გამხდარიყო არა კერძო საკუთრება, არამედ ეროვნული საგანძური.

დასკვნა

ჯურხა ნადირაძის სამეცნიერო მემკვიდრეობა გვეხმარება დავინახოთ, რომ ქართული სამართალი არ დაწყებულა მხოლოდ შუა საუკუნეების საკანონმდებლო ძეგლებით. საირხის ოქროს დიადემები და არქიტექტურული ნაშთები იმ უძველესი „სოციალური კონტრაქტის“ სიმბოლოებია, რომელიც კოლხეთის ძლიერ სახელმწიფოს ედო საფუძვლად.

დღეს, როდესაც საქართველოს ისტორიულ-სამართლებრივ იდენტობაზე ვსაუბრობთ, ჯურხა ნადირაძის მიერ მოპოვებული მტკიცებულებები რჩება მთავარ არგუმენტად ჩვენი ქვეყნის ცივილიზაციური არჩევანისა და სახელმწიფოებრივი უწყვეტობის დასამტკიცებლად.