საერთაშორისო მაგისტრალი - რა ვიცით ჰორმუზის სრუტის სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ

ჰორმუზის სრუტე მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე სტრატეგიული წყალსავალია, რომლის სამართლებრივი სტატუსი საერთაშორისო სამართლისა და გეოპოლიტიკური ინტერესების გადაკვეთაზე დგას. მისი სამართლებრივი რეჟიმი ძირითადად ეყრდნობა გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენციას (UNCLOS III, 1982).

ტერიტორიული წყლები და სუვერენიტეტი

სრუტე აკავშირებს სპარსეთის ყურეს ომანის ყურესთან. მისი სიგანე ყველაზე ვიწრო ადგილას დაახლოებით 21 საზღვაო მილს (39 კმ) შეადგენს. ვინაიდან საერთაშორისო სამართლით ტერიტორიული წყლების მაქსიმალური სიგანე საზღვაო მილია სრუტე მთლიანად მოქცეულია ირანისა და ომანის ტერიტორიულ წყლებში. მათ შორის საზღვარი გადის ე.წ. “მედიანურ ხაზზე” (შუა ხაზი) ტრანზიტული გავლის” უფლება (Transit Passage)

UNCLOS-ის 37-38-ე მუხლების თანახმად, საერთაშორისო ნაოსნობისთვის გამოყენებულ სრუტეებში მოქმედებს ტრანზიტული გავლის რეჟიმი. ეს ნიშნავს, რომ:

ყველა ქვეყნის გემს (მათ შორის სამხედროებს) და საჰაერო ხომალდს აქვს შეუფერხებელი გადაადგილების უფლება.
სანაპირო სახელმწიფოებს (ირანს და ომანს) არ აქვთ უფლება შეაჩერონ ან შეაფერხონ ტრანზიტი, თუ ის ხორციელდება სწრაფად და უწყვეტად.
სამხედრო გემებს შეუძლიათ გაიარონ საბრძოლო მზადყოფნის რეჟიმში (მაგალითად, ვერტმფრენების გემბანზე ყოფნით), რაც განსხვავდება ჩვეულებრივი “მშვიდობიანი გავლისგან”.

ირანის პოზიცია და სამართლებრივი კონფლიქტი

აქ ჩნდება მთავარი იურიდიული ნიუანსი:

ირანს ხელი აქვს მოწერილი 1982 წლის კონვენციისთვის, მაგრამ მას არ მოუხდენია მისი რატიფიცირება შესაბამისად, ირანი აცხადებს, რომ მასზე არ ვრცელდება “ტრანზიტული გავლის” წესები.

ირანი ამტკიცებს, რომ სრუტეში მოქმედებს მშვიდობიანი გავლის” (Innocent Passage) რეჟიმი. ეს რეჟიმი უფრო მკაცრია და სანაპირო სახელმწიფოს აძლევს უფლებას შეზღუდოს გემების მოძრაობა, თუ მიიჩნევს, რომ მათი გავლა საფრთხეს უქმნის მის მშვიდობასა და უსაფრთხოებას.

აშშ-ის პოზიციით (რომელსაც ასევე არ აქვს რატიფიცირებული კონვენცია), ტრანზიტული გავლის უფლება უკვე ჩამოყალიბდა როგორც საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართალი,, რომელიც სავალდებულოა ყველა სახელმწიფოსთვის, მიუხედავად იმისა, არიან თუ არა კონვენციის წევრები.

ნაოსნობის უსაფრთხოების სქემები (TSS)

გემების შეჯახების თავიდან ასაცილებლად, საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციამ (IMO) დაადგინა ნაოსნობის გამყოფი სქემები. საინტერესოა, რომ უსაფრთხოების მიზნით, შემავალი და გამომავალი საზღვაო დერეფნები გადის როგორც ირანის, ისე ომანის წყლებში. ნებისმიერი მცდელობა ამ დერეფნების გადაკეტვისა, სამართლებრივად განიხილება როგორც საერთაშორისო ნავიგაციის თავისუფლების დარღვევა.

ბლოკადის სამართლებრივი შედეგები

საერთაშორისო სამართლის მიხედვით (ლონდონის დეკლარაცია და სხვ.), სრუტის ჩაკეტვა ან ნაღმების დაგება საერთაშორისო წყლებში/სრუტეებში განიხილება როგორც აგრესიის აქტი, რაც დაზარალებულ სახელმწიფოებს აძლევს გაეროს წესდების 51-ე მუხლით გათვალისწინებულ თვითდაცვის უფლებას

მიუხედავად იმისა, რომ სრუტე ირანისა და ომანის წყლებშია, საერთაშორისო სამართალი (UNCLOS) მას ანიჭებს “საერთაშორისო მაგისტრალის” სტატუსს, სადაც ნავიგაციის თავისუფლება უზენაესია.